Εργασία για το φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού

Το σύγχρονο σχολικό περιβάλλον δέχεται ποικίλες επιδράσεις από πλήθος παραγόντων που καθορίζουν τη φυσιογνωμία του και το συνδέουν με την κοινωνική πραγματικότητα. Εύλογα η κοινότητα των μαθητών βρίσκεται σε διαρκή διαλεκτική σχέση με την περιρρέουσα κάθε φορά οικονομική, πολιτική, πολιτισμική και κοινωνική διάσταση της ζωής. Φαινόμενα που παρουσιάζονται στην ευρύτερη κοινωνία εισρέουν και στο μαθητικό μικρόκοσμο και αποκτούν δική τους οντότητα και τρόπο έκφρασης.
Ο σχολικός εκφοβισμός αποτελεί μια ανησυχητική εκδήλωση διατάραξης των ομαλών σχέσεων των μαθητών καθώς εμπεριέχει την εκτεταμένη χρονικά, σταθερή και επίμονη άσκηση βίας μεταξύ των μελών της σχολικής κοινότητας. Αποκτά διάφορες μορφές με τις οποίες είναι εφικτό να εξωτερικευτεί η συσσωρευμένη διάθεση οργής των νέων. Είτε περιλαμβάνει τη λεκτική επίθεση (με κοροϊδευτικές εκφράσεις, διακρίσεις και σεξουαλικά σχόλια), είτε πρόκειται για τη κοινωνική διάστασή του (που εκδηλώνεται με την καταστροφή προσωπικών αντικειμένων, τη διάδοση φημών και την απομόνωση από την ομάδα), είτε εκδηλώνεται με την άσκηση σωματικής βίας και τέλος με εκβιαστικές απειλές και διασυρμό μέσω της ηλεκτρονικής επικοινωνίας ( Διαδίκτυο, ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, μηνύματα σε κινητά τηλέφωνα).
Όλες αυτές οι μορφές εκδήλωσης του σχολικού εκφοβισμού είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με ευρύτερα φαινόμενα κοινωνικής παθογένειας που εμφανίζονται πολυπλοκότερα και εντονότερα σε περιόδους οικονομικής ύφεσης και παρακμής των ηθικών αξιών. Ορισμένοι μαθητές που ζουν σε καταπιεσμένα οικονομικά και κοινωνικά περιβάλλοντα νιώθουν εγκλωβισμένοι σε έναν αδιέξοδο κόσμο ενηλίκων και αδυνατούν να διαχειριστούν την αυξανόμενη καθημερινή απογοήτευση και ανασφάλεια που τους καταβάλλει. Στην  προσπάθειά τους να αισθητοποιήσουν την παρουσία τους στον κόσμο μεταβάλλονται σε θύτες των συμμαθητών τους ,έχοντας έτσι τη ψευδαίσθηση ότι ελέγχουν τον περίγυρό τους και διαθέτουν το  περίβλημα ισχύος που τους λείπει. Εκφοβίζουν γιατί επιδιώκουν να αποκτήσουν οι ίδιοι δύναμη, επιρροή και ισχυρή παρουσία μέσα στη σχολική κοινότητα. Συνηθίζουν να στοχοποιούν εκείνους που θεωρούν ότι είναι δύσκολο να αντιδράσουν στην επιθετικότητά τους και προβαίνουν σε παραβατικές ενέργειες για να δοκιμάσουν τα όρια μέσα στα οποία μπορούν να λειτουργήσουν και να επιδράσουν στους άλλους.
Επιπρόσθετα  σημαντικός παράγοντας για την εκδήλωση του φαινομένου του σχολικού εκφοβισμού αποτελεί και το συναίσθημα της προσωπικής μειονεξίας που έχει καλλιεργηθεί σε ορισμένους μαθητές. Η χαμηλή αυτοεκτίμηση, τα προσωπικά ενδοοικογενειακά βιώματα βίαιης συμπεριφοράς, η έλλειψη ουσιαστικής επικοινωνίας με τους γονείς και γενικότερα το απρόσωπο και σαθρό οικογενειακό περιβάλλον μπορούν να λειτουργήσουν διαστρεβλωτικά στη συγκρότηση της ηθικής προσωπικότητας ενός παιδιού. Αναζητά την επιβεβαίωση μέσα από την επίδειξη δύναμης και αναπαράγει ασύνειδα στην αρχή και συνειδητά αργότερα τα πρότυπα συμπεριφοράς που έχει συναντήσει στη πορεία της ζωής του μέσα στο ίδιο το οικογενειακό του περιβάλλον. Η χρήση εκβιαστικών μεθόδων, υποτιμιτικών σχολιασμών και η βία αποτελούν για τα παιδιά- θύτες εύλογο και αναμενόμενο τρόπο έκφρασης ενός ατόμου προς κάποιο άλλο μέλος της κοινότητας.
Ωστόσο ακόμη και μαθητές που προέρχονται από εύρωστα  οικονομικά και κοινωνικά περιβάλλοντα μπορούν να παρουσιάσουν δείγματα παραβατικής συμπεριφοράς μέσα στα πλαίσια της συνύπαρξής τους με τα υπόλοιπα συνομήλικα μέλη του σχολικού περίγυρου. Η ανάγκη των εφήβων να μιμηθούν και να αναπαράγουν αρνητικά πρότυπα συμπεριφοράς που αποτυπώνονται και στα μέσα μαζικής επικοινωνίας και στην περιθωριακή κουλτούρα των διαφόρων κοινωνικών ομάδων, αποδεικνύεται ιδιαίτερα ισχυρή. Αναζητούν να πειραματιστούν και να εφαρμόσουν σκληρές μορφές ενεργειών προς τους συμμαθητές τους στην προσπάθειά τους να αποκτήσουν μια ιδιότυπη δημοφιλία που έγκειται στη τρομοκρατία των αδύναμων.
Ο σχολικός εκφοβισμός όταν συνδέεται με την απομόνωση ατόμων από τη σχολική ομάδα αποκτά και τη διάσταση της απόρριψης συγκεκριμένων παιδιών- θυμάτων. Οι λόγοι της σκόπιμης περιθωριοποίησής τους συχνά σχετίζονται με την ανάγκη να αποβληθούν από το σύνολο όσοι δεν έχουν την πρόθεση να μαζοποιηθούν και να αποδεχτούν την επίδοξη χειραγώγησή τους από τους νέους «ηγέτες» της παραβατικής συμπεριφοράς. Κάθε φορά οι ομάδες των εκφοβιστών λειτουργούν με συνωμοτικούς όρους μιας ομογενοποιημένης νοοτροπίας για άντληση ικανοποίησης μέσα από την επίδειξη ισχύος.
Η διασπορά φημολογίας που έχει ως απώτερο στόχο να διασύρει κοινωνικά και να γελοιοποιήσει την προσωπικότητα ορισμένων μαθητών αποκτά διευρυμένο χαρακτήρα και περιεχόμενο καθώς στη σύγχρονη εποχή αξιοποιούνται και οι ηλεκτρονικές μορφές επικοινωνίας. Στην περίπτωση αυτή τα παιδιά- θύτες εξωτερικεύουν την επιθυμία τους να απευθυνθούν και να επηρεάσουν με το λόγο τους μεγαλύτερα κοινωνικά στρώματα από τα στενά όρια του μικρού και συγκεκριμένου σχολικού περιβάλλοντος. Αξιοποιούν τη μέθοδο του αρνητικού κοινωνικού σχολιασμού που πολλές φορές έχουν δει να εφαρμόζεται στα διάφορα κοινωνικά περιβάλλοντα και προσπαθούν να τον αναπαράγουν στις μεγιστοποιημένες διαστάσεις του για να επιτύχουν την κοινωνική απομόνωση του θύματος. Ελλοχεύει ωστόσο και εδώ η ανάγκη των εκφοβιστών να επικρατήσουν και να επιβάλλουν τους δικούς τους όρους κοινωνικής συνύπαρξης.
Οι σωματικές εκδηλώσεις του σχολικού εκφοβισμού που παρουσιάζονται με την άσκηση σωματικής βίας και την καταστροφή προσωπικών αντικειμένων έχει άμεση σχέση με την αίσθηση της υπεροχής που απορρέει από την επίδειξη μυϊκής δύναμης. Οι μαθητές θύτες που αρκούνται μόνο σε αυτή τη μορφή του εκφοβισμού υιοθετούν την παραβατικότητα ως μέθοδο πίεσης των αδύναμων μελών της σχολικής κοινότητας και εξωτερικεύουν με τη χρήση της βίας τα αποθέματα της οργής που έχουν σωρεύσει.
Η κρίση των ηθικών αξιών που ταλανίζει τις σύγχρονες κοινωνικές δομές έχει ασφαλώς επηρεάσει και τους μαθητές που προσπαθούν να προσδιορίσουν την ταυτότητα και το ρόλο τους μέσα από λανθασμένες ατραπούς συμπεριφοράς. Απαξιώνουν την ιδιότητα των εκπαιδευτικών και απορρίπτουν την καθοδήγηση του γονεϊκού περιβάλλοντος με αποτέλεσμα να αντιδρούν με συγκεχυμένες ενέργειες  χωρίς να είναι σε θέση να διακρίνουν την έννοια του ορθού και του λάθους. Εκφοβίζουν και αντιδρούν με αυτό τον τρόπο έχοντας τη ψευδαίσθηση πως ορίζουν και εξουσιάζουν τη ζωή των ίδιων και των άλλων και πως επιβεβαιώνεται έτσι η δική τους άτρωτη προσωπικότητα.
Το φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού εύλογα έχει σημαντικές συνέπειες για τη ζωή της σχολικής κοινότητας. Διαταράσσονται οι ειρηνικές συνθήκες συνύπαρξης των μαθητών και το σχολικό περιβάλλον μετατρέπεται σε άξενο χώρο που κρύβει σοβαρούς κινδύνους. Οι μαθητές θύματα στοχοποιούνται και υπάρχει το ενδεχόμενο να περιθωριοποιηθούν καθώς επικρατεί ο φόβος, η σιωπή και η παθητική ανοχή του φαινομένου. Εμπλέκονται σε εξαιρετικά δύσκολες καταστάσεις και οι ψυχολογικές επιπτώσεις μπορεί να είναι ιδιαίτερα επαχθείς.
Οι μαθητές παύουν να αποτελούν ένα οργανικά δεμένο σύνολο και οι σχέσεις εμπιστοσύνης που θα στήριζαν τη συνοχή της ομάδας τους διαρρηγνύονται και αντικαθίστανται από ένα κλίμα τρόμου, αγωνίας και ανασφάλειας. Κατηγοριοποιούνται με γνώμονα τις επιθυμίες «των ισχυρών» του σχολείου και αντιμετωπίζουν το ενδεχόμενο του ξυλοδαρμού, του διασυρμού και της απόρριψης. Είναι διαρκώς εκτεθειμένοι στις επιβουλευτικές διαθέσεις εκείνων που προσπαθούν με κάθε αθέμιτο μέσο να επιβληθούν.
Το σχολείο αποτελεί στην περίπτωση αυτή ένα χώρο που ευδοκιμεί η παραβατική συμπεριφορά και τα μέλη του αποδέχονται σιωπηρά τη βία των «δυνατών». Οι μαθητές θύματα βιώνουν την επικράτηση της αδικίας και της μικροψυχίας των συνομήλικών τους και αποπροσανατολίζονται από την εκπαιδευτική διαδικασία.
Οι εκφοβιστές προσπαθούν να επιβληθούν μέσω της διασφάλισης ενός κλίματος σιωπηρής, καταναγκαστικής ανοχής των ενεργειών τους με αποτέλεσμα να μην υπάρχουν περιθώρια αντίδρασης και αποκάλυψης της δράσης τους. Όλα αυτά δυναμιτίζουν την ομαλή και δημιουργική συμβίωση των μελών της σχολική κοινότητας που διασπάται σε μικροομάδες και παρεκκλίνει από το στόχο της. Οι θύτες και τα θύματα είναι πλέον η πραγματικότητα της σχολικής ζωής που μετατρέπεται σε έναν ατέρμονο αγώνα επιβίωσης σε αντίξοες συνθήκες.
Οι εκπαιδευτικοί ασφαλώς, όπως και οι γονείς είναι εκείνοι που πρέπει να αφουγκραστούν με ιδιαίτερα οξυμένη προσοχή τα συμπτώματα του φαινόμενου του σχολικού εκφοβισμού. Αν διαφύγει της προσοχής τους ,εξαιτίας του νοσηρού κλίματος της σιωπηρής ανοχής ,το γεγονός ,τότε θα έχουν προκαλέσει έστω και ακούσια τη μεγέθυνση του προβλήματος. Οι μαθητές που απειλούνται θα έχουν την αίσθηση ότι δεν μπορούν να καταφύγουν για τη λύση των προβλημάτων τους σε κανένα και οι μαθητές που απειλούν θα έχουν την εντύπωση ότι είναι σε θέση ισχύος.
Ιδιαίτερα στην περίπτωση άσκησης σωματικής βίας υπάρχει εύλογα ο κίνδυνος να προκληθούν σοβαρές βλάβες και να απειληθεί ακόμη και η ίδια η ζωή των παιδιών. Αλλά και ο κοινωνικός στιγματισμός και διασυρμός ορισμένων μαθητών είναι ενδεχόμενο να οδηγήσει σε απρόβλεπτες αντιδράσεις από την πλευρά των μαθητών που θίγονται.
Η σχολική κοινότητα απορυθμίζεται και υιοθετείται ως κώδικας συμπεριφοράς η επίδειξη δύναμης και αντικοινωνικής συμπεριφοράς που διασπά τη συλλογική έκφραση και δράση των ατόμων.
Οποιαδήποτε και αν είναι η μορφή του σχολικού εκφοβισμού, οι συνέπειές της  είναι αρνητικές τόσο για τη ψυχολογική ισορροπία των μελών της σχολικής κοινότητας όσο και για την εδραίωση υγιών διαπροσωπικών σχέσεων.
 


Βιβλιογραφία

Καψάλης, Α. (2006). Παιδαγωγική Ψυχολογία. Θεσσαλονίκη: Κυριακίδης.

Ματσαγγούρας, Η. (2001). Η Σχολική Τάξη, τόμος Α΄. Αθήνα: Γρηγόρης

Fondana, D. (1996). Ψυχολογία για εκπαιδευτικούς. Αθήνα : Σαββάλας

Ι.Ν. Νέστορος (επιμέλεια): Η επιθετικότητα στην οικογένεια, στο σχολείο & στην κοινωνία, 1996, Εκ. Ελληνικά Γράμματα

Χρυσή Γ. Χατζηχρήστου: Eισαγωγή στην Σχολική Ψυχολογία, 2004, Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα.

Πετρόπουλος, Ν., Παπαστυλιανού, Α. (2001). Μορφές επιθετικότητας, βίας και διαμαρτυρίας στο σχολείο (γενεσιουργοί παράγοντες και επιπτώσεις). Αθήνα: Υπουργείο παιδείας και θρησκευμάτων, Παιδαγωγικό Ινστιτούτο.

Γιωτάκος, Ο. – Τσιαλιάκου, Μ. (2008). Ο Κύκλος της Κακοποίησης. Σχολικός Εκφοβισμός, 327 – 369. Αθήνα: Εκδόσεις Αρχιπέλαγος.

Ken Rigby (2009) Σχολικός εκφοβισμός – Σύγχρονες απόψεις, Εκδόσεις Τόπος